Komitet Rady Ministrów do spraw Polityki Regionalnej i Zrównoważonego Rozwoju na posiedzeniu 27 lipca 2000 r. zaakceptował i rekomendował Radzie Ministrów “Narodową strategię ochrony środowiska na lata 2000-2006”.
Ogólne ramy dla wdrażania zapisanej w Konstytucji RP zasady ekorozwoju tworzy Polityka Ekologiczna Państwa (1991) wraz z jej Programem Wykonawczym (1995). W roku 2000 przyjęta zostanie nowa polityka ekologiczna Polski, uwzględniająca nowe znaczące wyzwania, silnie oddziałujące na kwestię ochrony środowiska w Polsce, w tym - integrację ze strukturami europejskimi i globalizację gospodarki.
Integracja z UE będzie jednym z najważniejszych zamierzeń Polski w latach 2000-2006. Proces ten, choć trudny i w wielu dziedzinach kosztowny, w dłuższej, a nawet już w średniej perspektywie powinien przynieść wiele pozytywnych skutków dla polskiej gospodarki, jak również dla środowiska. Warunkiem przystąpienia do Unii Europejskiej jest jednak transpozycja i wdrożenie do praktyki administracyjnej i gospodarczej prawodawstwa wspólnotowego. W przypadku niektórych obszarów ochrony środowiska (zidentyfikowanych w “Partnerstwie dla członkostwa” oraz w “Narodowym programie przygotowania do członkostwa w UE” jako najbardziej odbiegające od standardów wymaganych prawem UE) zwłaszcza ten drugi etap procesu akcesyjnego będzie przedsięwzięciem długotrwałym i pociągającym za sobą znaczne koszty, głównie związane z modernizacją i rozwojem infrastruktury technicznej (co umożliwi osiągnięcie norm jakości środowiska zapisanych w ekologicznym acquis). Koszt dostosowania gospodarki do wymagań UE w wymagających największych wysiłków inwestycyjnych obszarach środowiska szacowany jest na od ok. 20 do ok. 40 mld euro (w zależności od scenariusza).
Za priorytetowe, strategiczne cele procesu dostosowawczego w ochronie środowiska (do realizacji w średnim okresie) strony polska i wspólnotowa uznały:
Natomiast do 2002 r. Polska musi przyjąć przepisy prawa ekologicznego UE (poza wynegocjowanymi okresami dostosowawczymi dla niektórych z nich) i rozwijać infrastrukturę instytucjonalną zdolną do stosowania i egzekwowania tych przepisów, w tym w szczególności struktury monitoringu i kontroli.
Większość ośrodków finansowych potrzebnych do realizacji żądań dostosowawczych - tak w sferze infrastruktury technicznej, jak i w sferze prawno-instytucjonalnej - będzie pochodziła ze źródeł krajowych: budżetów gminnych, funduszy ekologicznych, środków własnych przedsiębiorstw, opłat użytkowników za usługi komunalne i korzystanie ze środowiska, budżetów jednostek administracji rządowej. W ramach zapowiadanego w Agendzie 2000 wsparcia wspólnotowego, którego ostateczne zasady i alokacje zostaną określone w Community Suport Framework, Polska ma jednak również możliwość wykorzystania na działania dostosowawcze w ochronie środowiska kilku funduszy pomocowych UE. Jest to przede wszystkim ISPA, ale także zreformowany fundusz PHARE (w szczególności PHARE Economic and Social Cohesion) i SAPARD. Po akcesji zostaną one zastąpione odpowiednimi instrumentami strukturalnymi (Fundusz Spójności, ERDF, EAGGF). Głównym beneficjentem wsparcia wspólnotowego będzie sektor publiczny (w jego gestii leży zapewnienie ludności technicznej infrastruktury ochrony środowiska i usług komunalnych): gminy, ich zakłady budżetowe, przedsiębiorstwa komunalne. Pomoc wspierająca rozwój instytucji trafi przede wszystkim do administracji publicznej wszystkich szczebli, ona bowiem odpowiada za stworzenie warunków prawnych i instytucjonalnych umożliwiających proces integracji.
Należy z naciskiem podkreślić, ze zasadniczy ciężar pokrycia “luki integracyjnej” będzie spoczywał na strukturach krajowych. Transfery przedczłonkowskie i strukturalne UE - których spodziewana wysokość jedynie w niewielkim stopniu może zaspokoić związane z procesem dostosowawczym potrzeby polskiego sektora ochrony środowiska - będą raczej pełniły rolę dźwigni finansowej, stymulującej i uruchamiającej współfinansowanie niezbędnych dla pełnej integracji przedsięwzięć z polskich źródeł publicznych, prywatnych oraz ewentualnie międzynarodowych instytucji finansowych, zgodnie z unijną zasadą dodatkowości.
Stan środowiska w Polsce oraz priorytetowe działania naprawcze i rozwojowe
Od początku lat 90. stan środowiska w Polsce stale się poprawia. Początkowy spadek emisji związany był z recesją gospodarczą, jednak od pierwszej połowy 1992 roku, odkąd zaobserwowano wzrost gospodarczy, dokonywał się on przy jednoczesnej stabilizacji, a później spadku emisji, co oświadczy o skuteczności stosowanych instrumentów polityki ekologicznej.
Nie znaczy to jednak, by stan polskiego środowiska przedstawiał się dobrze. Rozbieżność ze wspólnotowymi standardami prawa ekologicznego, które Polska zobowiąże się przyjąć w momencie akcesji, jest w wielu przypadkach wciąż bardzo znaczna i przy coraz surowszych normach środowiskowych UE, jak również przy wysoce proekologicznym nastawieniu społeczeństw UE moce stać się jedną z istotnych barier procesu integracji naszego kraju ze Wspólnotami i rozwoju, który w dłuższym okresie powinien doprowadzić do osiągnięcia pełnej spójności ekonomicznej i społecznej z krajami UE. Jednoczenie nowe, niekorzystne tendencje związane z intensyfikacją transportu samochodowego, budownictwa, turystyki, brak proekologicznej restrukturyzacji przedsiębiorstw małych i średnich (w tym niski stopień upowszechnienia systemów zarządzania środowiskiem i jakością), duże zapóźnienia i nowe problemy w gospodarce komunalnej mogą niejednokrotnie powodować nawet pogłębianie się polskiej luki integracyjnej czy rozwojowej.
Najważniejsze cele na lata 2000-2006 w tej dziedzinie to:
Osiągnięciu tych celów służyć będą:
W latach 2000-2006 najistotniejszymi celami będą:
Przedsięwzięciami, które powinny w pierwszym rzędzie uzyskać wsparcie ze środków publicznych (w tym funduszy wspólnotowych), będą:
Gospodarka odpadami i ochrona powierzchni ziemi
W tej dziedzinie realizowane będą następujące inwestycje:
Zachowanie dziedzictwa przyrodniczego Polski i rozwój leśnictwa
W zakresie ochrony przyrody (uwzględniając postępowanie z genetycznie zmodyfikowanymi organizmami) i leśnictwa przewidziano na lata 2000-2006 kilka celów szczegółowych, w większości związanych z procesem dostosowania prawa i rozwojem instytucji. Są to: przygotowania do tworzenia sieci Natura 2000, tworzenie systemu kontroli nad wykorzystywaniem genetycznie zmodyfikowanych organizmów, stworzenie systemu ochrony gatunków dzikiej flory i fauny poprzez uregulowanie obrotu nimi, realizacja krajowego programu zwiększania lesistości, dostosowanie polskiego prawa i rozwiązań w zakresie nasiennictwa leśnego do wymogów UE. Zadaniem o charakterze inwestycyjnym będzie realizacja Krajowego Programu Zwiększania Lesistości.
W tej dziedzinie, poza dostosowaniem przepisów prawnych i instytucji, realizowane będą głównie takie przedsięwzięcia, jak:
Rozwój innowacyjności, transfer i wdrażanie nowoczesnych, proekologicznych technologii
Jednym z najważniejszych czynników stymulujących unowocześnienie technologii w przedsiębiorstwach w kierunku proekologicznym będzie wdrożenie przepisów dyrektywy UE w sprawie zintegrowanego zapobiegania i ograniczania zanieczyszczeń. Narzuca ona konieczność wprowadzania przez podmioty gospodarcze tzw. najlepszych dostępnych technik (BAT). Inne ważniejsze inicjatywy w gospodarce, prowadzące do unowocześniania technologii i zarządzania uwzględniającego ochronę środowiska, to:
Jak wskazano, pełne dostosowanie do wymagań UE w dziedzinie ochrony środowiska będzie wymagało od Polski znacznego wysiłku inwestycyjnego. Luka finansowa dla realizacji programów dostosowawczych w latach 1999-2006 może wynieść od 25 do ok. 660 mln euro (w zależności od przyjętego scenariusza), przy czym największa będzie w okresie 2001-2003. Środki na realizację niezbędnych inwestycji będą pochodziły głównie ze źródeł własnych inwestorów (budżety gmin, środki przedsiębiorstw komunalnych pochodzące z opłat ludności za usługi komunalne), wspomaganych kredytami komercyjnymi, jak również środkami funduszy ekologicznych. Przy spełnieniu podstawowego wymogu wielkości projektu i respektowaniu wspólnotowych zasad udzielania pomocy publicznej możliwe będzie również uzyskanie współfinansowania inwestycji ze środków przedakcesyjnych (a następnie strukturalnych) UE. Pierwszeństwo w dostępie do dotacji bezpośrednich z funduszy przedakcesyjnych i strukturalnych Unii Europejskiej będą miały inwestycje służące realizacji wyżej opisanych celów priorytetowych.
Do roku 2002 zostanie zakończony proces dostosowania prawa polskiego (transpozycji) do prawa UE. Obecnie realizowanych jest kilka znaczących przedsięwzięć legislacyjnych, które w decydującym stopniu zwiększą stopień dostosowania naszego prawa (ustawa o ochronie środowiska, ustawa o odpadach, ustawa Prawo wodne, ustawa o zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków, ustawa o nawozach i nawożeniu). Głębokie zmiany w prawie ekologicznym pociągną za sobą konieczność dostosowania administracji ochrony środowiska wszystkich szczebli; dotyczy to zwłaszcza struktur powiatowych i samorządowych województw.
Wymiar regionalny i lokalny strategii
Wspieranie przez państwo rozwoju regionalnego, którego celem jest wzmocnienie konkurencyjności gospodarki, a zarazem spójności gospodarczej i społecznej kraju i jego integralności terytorialnej, winno uwzględniać zróżnicowania w zakresie stanu środowiska i dynamiki jego zmian i eliminować lokalne bariery rozwojowe. Efektem tych działań powinna być restytucja poszczególnych komponentów środowiska w tych regionach czy mniejszych jednostkach, w których zostało ono silnie zdegradowane będą podlega aktualnie silnej presji, a także jego szczególna ochrona tam, gdzie stanowi istotny walor lokalny.
Przestrzeń ekologiczną Polski można różnicować, stosując rozmaite kryteria. W Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju oraz projekcie nowej Polityki Ekologicznej Państwa (1999) wyróżniono 6 makroregionów planowania działalności gospodarczej i społecznej z uwzględnieniem potrzeb i celów ekologicznych: makroregion północny, makroregion północno-wschodni, makroregion zachodni, makroregion centralny, makroregion wschodni, makroregion południowy.
W świetle konieczności osiągnięcia unijnych standardów jakości środowiska, zawartych w przepisach ekologicznego acquis communautaire, podział ten jednak nie wydaje się oddawać rzeczywistych zróżnicowań co do dystansu dzielącego (bądź nie) różne rejony kraju od tych standardów, i co się z tym wiąże - miejscowych potrzeb i programów działań na rzecz niwelowania tego dystansu. Ponadto strategie rozwojowe czy dostosowawcze, przygotowywane dla makroregionów, miałyby słabe umocowanie instytucjonalne. Dlatego tez, opierając się na wstępnych oszacowaniach tego dystansu, w dokumencie wskazano te rejony geograficzne, gdzie zidentyfikowano największe potrzeby inwestycyjne w infrastrukturze ochrony środowiska i gdzie inwestycje te powinny przynieść największe efekty ekologiczne przy uwzględnieniu efektywności kosztowej. Priorytety te mają raczej wymiar lokalny (gospodarka odpadami, ochrona powietrza) bądź odnoszą się do zlewni (jakość wód). W okresie obejmowanym przez strategię będą to przede wszystkim największe aglomeracje (Warszawa, Łódź, Kraków, Wrocław, Katowice, Szczecin, Bydgoszcz, Toruń), największe zbiorniki wody do picia oraz niektóre tereny chronione.
Spośród instrumentów pozwalających administracji sterować rozwojem gospodarczym na szczeblu regionalnym i lokalnym (w szczególności jego podstawowym elementem, jakim są inwestycje) w sposób umożliwiający zabezpieczenie potrzeb środowiska i zdrowia oraz jakości życia ludzi, wymienić należy:
Efekty działań rozwojowych wskazanych w strategii
Modernizacja i rozbudowa infrastruktury technicznej i instytucjonalnej, która nastąpi dzięki zmniejszeniu luki integracyjnej, powinna zaowocować wzmocnieniem potencjału rozwojowego Polski i konkurencyjności jej poszczególnych regionów m.in. przez: